(Toplumsal ilişkiler 3215)
وَالَّذٖينَ اِذَٓا اَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوَاماً
“Onlar, Allah yolunda karşılık beklemeden, gönüllü harcarlarken, insanların ihtiyaçlarını görürken meşru harcama sınırını aşmazlar, ölçüyü kaçırmazlar, cimrilik etmezler. İhtiyaç görme, muhtacı rahatlatan, vereni sıkıntıya sokmayan, israf ile cimrilik arasında dengeli bir harcamadır.” (Furkan/67)
“Aşırı yakınlık, tıpkı aşırı uzaklık gibi bir perdedir” sözü, büyüklüğü ve idraki kavrama sınırını yitirmeyi ifade eden bir tasavvuf düsturudur (aslen Muhyiddin İbnü'l-Arabî’ye aittir). Bir nesneye ya da hakikate haddinden fazla yakınlaşmak da (nefis kibri, benlik körlüğü) çok uzaklaşmak da (gaflet, inkâr) gerçeği görmeye engel olan birer perdedir. Kur'an-ı Kerim'deki aşırılık, idrak perdesi ve ilâhî yakınlık/uzaklık dengesini ele alan temel ayetler şunlardır:
İlâhî Yakınlık ve Kulun Algısı (Kurbiyet ve Şahdamarı)
- Kâf Suresi, 16. Ayet: “Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin
- kendisine fısıldadıklarını biliriz; çünkü biz ona şahdamarından daha yakınız.”
- Allah kula şahdamarından daha yakınken, insanın O'ndan bihaber, uzak ve perdeli yaşayabilmesi; aşırı yakınlığın (kudretin ve mevcudiyetin kuşatıcılığının) idrakte bir körlük/perde oluşturabileceğini gösterir.
- Enfâl Suresi, 24. Ayet: “…Şunu bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve hepiniz O'nun huzurunda toplanacaksınız.”
- Hakikatin insan bilincine ve kalbine bu kadar içsel ve yakın olması, bazen beşerin kendi benliğini aşamaması yüzünden idrak edilemez.
- İdrak / Kalp Gözü Perdeleri ve Gaflet
- Bakara Suresi, 7. Ayet: “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözleri üzerinde de kalın bir perde vardır. Onlar için büyük bir azap vardır.”
- Hakikatten tamamen uzaklaşarak inat ve inkâr sarmalına girenlerin kalbinin ve gözünün kalın perdelerle (uzaklık perdesiyle) kapandığını ifade eder.
- Fussilet Suresi, 5. Ayet: “Dediler ki: ‘Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz kapalıdır, kulaklarımızda ağırlık, seninle bizim aramızda da bir perde vardır. Sen (istediğini) yap, biz de yapıyoruz.’”
- İnsanın kendi şartlanmaları ve önyargıları nedeniyle hakikat ile arasına bizzat ördüğü kalın mesafe ve algı duvarıdır.
- İfrat ve Tefrit (Aşırılık ve İtidal)
- Furkan Suresi, 67. Ayet: “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik; ikisi arasında orta bir yoldurlar.”
- İbnü'l-Arabî'nin işaret ettiği yakınlık/uzaklık ikileminin ahlaki ve yaşamsal karşılığıdır. Her şeyin aşırısı (aşırı yakın/ifrat veya aşırı uzak/tefrit) dengeyi bozar ve hakikati zedeler.
Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin; "aşırı yakınlık, tıpkı aşırı uzaklık gibi bir perdedir" sözü, gerçeği ve hakikati görmede ölçünün kaçmasının, iki uçta da körlük yarattığını ifade eder. Uzak olan nesne nasıl görünmezse, gözün bebeğine bizzat yapıştırılan bir nesne de netliği yok eder ve körlük yaratır; esin kaynağı bu denge ve mesafe kuralıdır.
Görüş ve Algı Boyutu
- Uzaklığın perdesi: Nesneyle araya çok mesafe konursa detaylar kaybolur, kişi hakikati fark edemez.
- Yakınlığın perdesi: Olayın, kişinin veya fikrin içine çok fazla girildiğinde ise nesnellik yitirilir, kusurlar ve bütünlük görünmez olur.
- Ölçü: Hakikati kavramak için sağlıklı bir mesafe ve denge şarttır.
- Hayat ve İlişkiler Boyutu
- İkili ilişkilerde birine her şeyin aşırı derecede paylaşıldığı kör bir yakınlık duyulması, kişinin yanlışlarını görmeyi engeller.
- Detaylara fazla takılmak büyük resmi kaçırmaya yol açar.
Aşkın en sessiz hali, gecenin karanlığında sadece Allah’a anlatılan hüzün değil midir? Uzakla yakın arasında kurulan en güzel denge de budur. Gözlerden ırak gibi gözükse de gönülden asla uzak değil.
Şemsettin ÖZKAN
27.10.2026 GÜZELYALI
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı