(Toplumsal İlişkiler 3233)
وَلَقَدْ نَعْلَمُ اَنَّكَ يَضٖيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ
“Andolsun, onların söylemekte oldukları (itiraz ve iftiraları)na karşı Senin göğsünün daraldığını biliyoruz (ama sabret, Seni zafere ulaştıracağız).” (Hicr/97)
Bir sosyal medya paylaşımcısı; “yükümden bakamadım hafız, gülü kim attı taşı kim attı?”diye, bir cümle paylaşmış. Gülü atanın arkasında, taşı da mı vardı kim bilir?
“Yükümden bakamadım hafız; gülü kim attı, taşı kim?” sözü, temelde Pir Sultan Abdal’ın halk arasında bilinen “İlle dostun bir tek gülü yaralar beni” düsturuna ve vefasızlık/dost yarası temasına dayanır. Doğrudan bu mecazi ifadeyi geçiren bir ayet yoktur; ancak dosttan gelen vekafsızlık, kalbin kırılması ve insan imtihanı konularını işleyen bazı ayetler mevcuttur.
İlgili Ayetler ve Temalar
- Dostun İhaneti ve Kalp Ağrısı (Furkan Suresi, 27-28. Ayetler):
- “O gün zâlim ellerini ısırır; ‘Eyvah! keşke peygamberle birlikte bir yol tutsaydım!’ der. ‘Yazıklar olsun bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim!'” Kişinin güvendiği dağlara kar yağması ve yanlış dost seçiminin doğurduğu pişmanlığı anlatır.
- İnsanların Haksızlıkları ve Sabır (Hicr Suresi, 97. Ayet):
- “Andolsun ki, onların söyledikleri yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz.” Etraftan gelen eleştiri, taşlama veya haksızlıkların insanda yarattığı ruhsal yükü teselli eden bir ayettir.
- En Yakınlardan Gelen İmtihan (Tevbe Suresi, 24. Ayet):
- De ki: “Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabalarınız… size Allah’tan ve Resûlünden daha sevimli geliyorsa, artık Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyin.” İnsanın canını en çok sevdiklerinin, yakınlarının yakabileceği gerçeğine işaret eder.
Bu ifade, Pir Sultan Abdal’ın; “Şu ellerin taşı hiç bana değmez / İlle dostun bir tek gülü yaralar beni” düşüncesinden esinlenen, halk edebiyatı ve tasavvufi mecaz barındıran popüler bir hikmetli sözdür.
Ancak bu sözün taşıdığı “dosttan gelen cefa/incinme”, “insanın imtihanı ve derdi” ve “başkalarının kusurlarıyla meşgul olamayacak kadar kendi yüküyle (derdiyle) yorulması” temalarına yakın manevi ve ahlaki ölçüler sunan bazı diğer ayetler de bulunmaktadır:
Kendi Yükü ve Derdiyle Meşgul Olmak
- Mutaffifîn Suresi, 14. Ayet: “Hayır! Bilakis onların kalblerini, işlemekte oldukları (günahlar) paslandırmıştır.” İnsanın kendi iç dünyasının yükü ve derdi, etrafta olup biteni hakiki manasıyla idrak etmesine engel olabilir.
- Taha Suresi, 2. Ayet:”Biz Kur’ân’ı sana güçlük çekesin diye indirmedik.” İnsanın sırtındaki hayat yükünün ve imtihanların ağırlığı, tasavvufi dilde bir sabır imtihanı olarak değerlendirilir.
- Dosttan ve Yakından Gelen İncinmeler (Vesile Olunan Yaralar)
- Al-i İmran Suresi, 118. Ayet: “Ey iman edenler! Kendi
- dışınızdakileri sırdaş edinmeyin. Onlar sizi sıkıntıya sokmaktan geri durmazlar…” İnsana en büyük hüsranı veya kırgınlığı, uzaktakilerin değil, yakın bildiklerinin (dostların) atabildiği mecazi anlamdaki taşlar veya yanlış hareketler yaşatır.
- Hucurat Suresi, 11 ve 12. Ayetler:”Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir topluluğu alaya almasın… Birbirinizin kusurlarını araştırmayın…” Kimin ne attığıyla (kimin kötülük veya iyilik yaptığıyla) değil, kişinin kendi kalbini ve ahlakını koruması gerektiği emredilir.
Bu söz, insanın hayatın ağır dertleri, sorumlulukları ve sancıları altında o kadar ezildiğini ve yorulduğunu anlatır ki; bu yoğunluktan ötürü çevresinde kendisine kimin iyilik (gül) kimin kötülük (taş) yaptığını fark edemez hâle gelmesini ifade eder.
Sözün Anlamı ve Derinliği
- Hafız(Dertleşilen Kişi):Sözün yöneltildiği “hafız”, kişinin sırrını paylaştığı, içten bildiği, kendisine yakın bulduğu dert ortağı veya dostudur. Derin bir dert ortağına, sırdaşa veya geçmişi bilen yakın bir dosta seslenmedir.
- (Dert ve Sıkıntılar): Hayatın omuzlarına yüklediği acılar, geçim derdi veya sorumluluklar o kadar ağırdır ki kişi başını kaldırıp etrafa bakamaz.
- Gül (İyilik ve Sevgi): Hayatın ve insanların sunduğu güzellikler, sevgiler veya övgülerdir.
- Taş (Haksızlık ve İhanet): İnsanların attığı iftiralar, nankörlükler veya verilen zararlardır. Kişi o kadar yorulmuştur ki kendisine dostça yaklaşanın da (gül atanın), kalleşlik edenin de (taş atanın) farkına varamayacak bir kördüğüm ve bitkinlik yaşamaktadır.
- Yükümden bakamadım: Hayatın getirdiği sıkıntılar, dertler ve geçim mücadelesi o kadar ağır basmıştır ki kişinin kafasını kaldırıp etrafa bakacak, kimin ne amaçla yaklaştığını görecek dermanı kalmamıştır.
- Gülü kim attı, taşı kim attı: Gül sevginin, iltifatın veya iyiliğin; taş ise haksızlığın, nankörlüğün veya ihanetin simgesidir. Kişi o kadar yorgundur ki kendisine kimin değer verdiğini (gülü) kimin zarar verdiğini (taşı) ayırt edememiştir.
“Yükümden bakamadım hafız; gülü kim attı, taşı kim attı?” sözü, insanın hayatın ağır dertleri, sorumlulukları ve yorgunlukları altında ezildiği için çevresinde yaşananları, kimin kendisine iyilik (gül) kimin kötülük (taş) yaptığını fark edemeyecek kadar kendisini kaybetmesini ifade eder.
“Gülü kim attı, taşı kim attı” ifadesi, halk ozanı Pir Sultan Abdal’ın idamına giderken söylendiği rivayet edilen “Şu Kanlı Zalimin Ettiği İşler” adlı ünlü deyişindeki “Şu ellerin taşı hiç bana değmez / İlle dostun bir tek gülü yaralar beni” dizelerinin halk hafızasında ve mecazda dönüşmüş halidir.
Olayın ve Sözün Hikayesi
- Hüküm ve Yürüyüş: Hızır Paşa tarafından idama mahkûm edilen Pir Sultan Abdal, darağacına götürülürken halkın içinden geçirilir.
- Taşlar ve Gül: Hızır Paşa halka Pir Sultan’ı taşlama emri verir. Rivayete göre halkın attığı taşlar Pir Sultan’a değmez. Ancak Pir Sultan’ın en yakın dostu ve musahibi olan Ali Baba, can korkusuyla ya da baskı nedeniyle eline taş almaya kıyamaz ve ona bir gül atar.
- Yara ve Sitem: Atılan taşlar bedenine değmezken, dostunun attığı o yumuşak gül Pir Sultan’ı kanatır ve yaralar. Bunun üzerine ozanın dilinden “Şu ellerin taşı hiç bana değmez / İlle dostun bir tek gülü yaralar beni” dizeleri dökülür.
- Bağlantının Anlamı
- Yabancının Zulmü Acıtmaz: İnsanı tanımadıklarının, düşmanların yaptığı kötülükler veya attığı taşlar şaşırtmaz ve yıkmaz.
- Dostun İhaneti/Korkusu Yaralar: İnsanı en derinden yaralayan, can dostunun, yakın bildiğinin gösterdiği zaaf veya vefasızlıktır. Başlangıçtaki “Yükümden bakamadım hafız” söylemi de bu ağır yükün, yani dost elinden gelen sitemin ve hayatın idrakinin bir özetidir.
Şemsettin ÖZKAN
14.11.2026 GÜZELYALI
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı