(Toplumsal ilişkiler 3232)
وَاِنْ تُطِـعْ اَكْثَرَ مَنْ فِي الْاَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبٖيلِ اللّٰهِ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ
“Şayet (Hakka ve hayra değil de kalabalıklara) yeryüzündekilerin (veya bulunduğunuz ülkedekilerin şuursuz) çoğunluğuna uyacak olursan, Seni Allah’ın yolundan şaşırtıp saptırırlar. (Çünkü kalabalıklar) Onlar ancak (nefsi hevâlarına,) zan ve kuruntularına uymaktadırlar; ve (Kur’an’ı ölçü almayan kalabalıklar) sadece zan ve tahminle yalan uydurmaktadırlar.” (Enam/116)
Anlamak insanı özgürleştirir. Yaşama sevinci verir. Mutluluk kaynağıdır. Anton Çehov; “en tehlikeli insan tipi, az anlayan, çok inanandır” derken bu gerçeği dile getirir aslında.
Kur’an-ı Kerim’de az bilgisiyle veya cehaletiyle körü körüne hüküm veren, zanna (tahmine) dayalı inanan ve gerçeği araştırmayan insan tipini eleştiren pek çok ayet bulunmaktadır.
Kur’an’da körü körüne bağlanmayı ve bilgisizce iddiada bulunmayı eleştiren temel ayetler şunlardır:
- Zanna Uyup Bilgisizce İnanmak
- Yûnus Suresi, 36: “Onların çoğu ancak zanna uyuyor. Kesin olarak ise zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Şüphesiz Allah, onların yapmakta olduklarını bilmektedir.”
- Araştırmadan, delile dayanmadan sadece zanla hareket edenlerin hakikate ulaşamayacağı vurgulanır.
- Körü körüne kalabalıkların peşinden gitmek *Enam Suresi 116.ayet: “Eğer yeryüzündeki insanların çoğunluğuna uyarsan, seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyuyorlar ve sadece yalan atıyorlar.”
- Az anlayıp çoğunluğun veya popüler inancın peşinden sürüklenenlerin tehlikesine dikkat çekilir.
- Hakikati Aramayan, Düşünmeyen Akılsız Kalpler
- A’râf Suresi, 179. ayet: “Andolsun ki cehennemi, kalpleri olup da onlarla anlamayan, gözleri olup da onlarla görmeyen, kulakları olup da onlarla işitmeyen cin ve insanlardan birçoğuna hazırladık. İşte onlar hayvanlar gibidir; hatta daha da şaşkındırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”
- Verilen yetileri (anlama ve kavrama yeteneğini) kullanmayan insan tipinin tehlikeli ve sapkın konumu anlatılır.
- Bilmediği Şeyin Peşine Düşmemek
- İsrâ Suresi, 36. Ayet: “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur.”
- Az anlayıp çok iddia etmenin veya bilmeden inanıp hüküm vermenin İslami ahlakta ve mantıkta yasaklandığının net ifadesidir.
Kur’an araştırmadan babadan kalma veya duyma bilgilerle peşin hüküm vermeyi ve körü körüne bağlanmayı şiddetle eleştirir. Bu düşünce yapısına ve eleştirisine işaret eden diğer ayetler de şunlardır:
1. Sorgulamadan, Atadan Kalınana Körükörüne İnananlar (Taklitçilik)
- Bakara Suresi, 170. Ayet: “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış, doğru yolu bulamamış idiyseler de mi (onlara uyacaklar)?”
- Az anlayıp derinliğini kavrayamadığı halde sırf alışkanlık veya çevre baskısıyla bir ideolojiye/geleneğe sadık kalmanın eleştirisidir.
- Zuhruf Suresi, 22-23. Ayetler: “Hayır, biz atalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarak doğru yolu bulmuş kimseleriz, derler. İşte böyle! Senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, mutlaka onun refah içinde şımarık ileri gelenleri, ‘Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk, biz de onların izlerine uyarız’ demişlerdir.”
- 2. Aklı ve Kavrayışı Devre Dışı Bırakanlar (Körleşme)
- Yunus Suresi, 100. Ayet: “Allah’ın izni olmadıkça hiçbir kimse iman edemez. (Allah) akıl etmeyenleri pisliğe (bunalıma, geriliğe ve saplantıya) mahkûm eder.”
- Düşünme, tahlil etme ve anlama melekelerini (aklı) çalıştırmayan insanların zihinsel bir kirlilik ve tehlike içinde kalacağını vurgular.
- A’râf Suresi, 179. Ayet: “Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir; hatta daha da şaşkındırlar (sapıktırlar). İşte bunlar gafil olanların ta kendileridir.”
- Verilen duyuları ve idrak yeteneğini hakikati anlamak için kullanmayanların, kör bir inançla en alt düzeye inebileceğini belirtir.
- 3. Bilmeden Konuşan ve Zanla Hareket Edenler
- İsrâ Suresi, 36. Ayet: “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur.”
- Az anladığı veya hiç bilmediği konularda kesin hükümler verip isabetsiz bir tutkuyla inanmanın hem akli hem ahlaki bir vebali olduğunu söyler.
Anton Çehov; “en tehlikeli insan tipi, az anlayan, çok inanandır” sözüyle, bireyin cehaletinin farkında olmadan mutlak bir kesinlikle hareket etmesinin doğurduğu yıkıcı körlüğü ifade eder. Az bilgiye sahip olan insan, durumu sorgulamaz; bunun yerine duyduğu her şeye körü körüne bağlanarak toplumsal ve zihinsel bir tehdit oluşturur.
Sözün Temel Anlamı ve Gerekçeleri
- Şüphe eksikliği: Gerçek bilgi ve derin kavrayış insana her zaman bir soru işareti ve eleştirel yaklaşım kazandırır. Az anlayan insan ise bilmediğini bilmediği için şüphe duymaz, her şeyi bildiğini zanneder.
- Mutlak kesinlik: Yzeysel bilgi, kişiye yanlış bir özgüven verir. Bu mutlak inanç hali, farklı fikirleri ve gerçekleri duymaya tamamen kapatır.
- Kör inanç ve manipülasyon: Araştırmayan, düşünmeyen ve tartıştığı konunun özünü kavramayan bu profil, propagandaya, yalanlara ve manipülasyona en açık insan grubudur.
- Bağnazlık ve yıkıcılık: Kendi inandığı dar kalıbın dışındaki her şeyi düşman veya yanlış kabul ettiği için toplumsal barışa, bilime ve gelişime zarar verir.
Şemsettin ÖZKAN
13.11.2026 GÜZELYALI
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı