(Toplumsal ilişkiler 3166)
وَاِذَا قٖيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَٓا اَلْفَيْنَا عَلَيْهِ اٰبَٓاءَنَاۜ اَوَلَوْ كَانَ اٰبَٓاؤُ۬هُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْـًٔا وَلَا يَهْتَدُونَ
“Ne zaman o kimselere (gerici, gelenekçi ve taklitçi cahillere:
“Gelin) Allah’ın indirdiğine (akli ve nakli delillere, insani ve İslami değerlere) uyun” denilse, onlar: “Hayır, biz atalarımızı izinde ve üzerinde bulduğumuz şeye (yerleşik geleneklere ve geçmişten kalan göreneklere) uyarız” derler. (Peki) Ya ataları (ve örnek aldıkları eski toplulukları ve tarihi tabuları); akılları gerçeğe ermeyen ve doğru istikameti de bulup bilemeyen kimseler idiyse? (Hâlâ mı körü körüne onların peşinden gidecek ve köhnemiş bir geçmiş hevesiyle, gerçeklere direnecekler?)” (Bakara/170)
Türk şair, veteriner hekim, öğretmen, siyasetçi Türk ve KKTC Milli İstiklal Marşı söz yazarı Mehmet Akif Ersoy (1873-1936) der ki; “eski eski olduğu için atılmaz, fena olursa atılır. Yeni yeni olduğu için alınmaz, iyi olursa alınır.”
Bu söz, körü körüne gelenekçiliği ve körü körüne batı taklitçiliğini reddeden; her türlü fikrin, bilginin ve değerin fayda ve hakikat ölçütüne göre değerlendirilmesi gerektiğini ifade eder. İslâm düşüncesinde; “hikmet müminin yitik malıdır, nerede bulursa alır” anlayışını özetler.
Doğrudan bu vecizeyi kelime kelime içermese de, Kur’ân-ı Kerîm’de aynı ahlâkî, fikrî ve metodolojik yaklaşımı destekleyen temel ayetler şunlardır:
1. Akla, Sorgulamaya ve Hakikati Aramaya Teşvik Kur’an, insanların atalarından kalma düşünceleri sırf eski veya geleneksel olduğu için değil, doğruluğunu ve mantığını sorgulayarak kabul etmesini emreder.
- Bakara Suresi, 170. Ayet: “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola (geleneğe) uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamışlarsa?”
- Zümer Suresi, 18. Ayet: “Onlar ki sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah’ın doğru yola ilettiği kimselerdir. İşte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir.” (Bu ayet, sunulan her yeni veya eski fikrin eleştirel süzgeçten geçirilip ‘en güzelinin’ alınmasını öğütler.) 2. Önyargılardan Uzak Durma ve Faydayı Gözetme
- İslam dini faydalı olanı benimsemeyi, zararlı veya kötü olanı ise kaynağına (eski/yeni) bakılmaksızın terk etmeyi öğütler.
- Bakara Suresi, 216. Ayet: “…Olur ki hoşunuza gitmeyen bir şey sizin için hayırlıdır ve olur ki sevdiğiniz bir şey sizin için şerlidir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” 3. Batıl ve Zararlı Olanı Reddetme (Fenaya Karşı Çıkma)
- Eski veya yeni fark etmeksizin, topluma ve inanca zararı dokunan (fena/kötü) her türlü uygulamanın veya düşüncenin reddedilmesi gerektiği vurgulanır.
- Maide Suresi, 100. Ayet: “De ki: Pis ile temiz bir olmaz. Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile…”
4. Bilgiye ve Delile Dayanma (Doğruyu Bulma) * Kasas Suresi, 49. Ayet: “De ki: ‘Eğer doğru söylüyorsanız, Allah katından, bu ikisinden (Tevrat ve Kur’an’dan) daha doğru olan bir kitap getirin de ona uyayım!'” (Bu ayet, bir fikrin üstünlüğünün onun “yeniliğine” ya da “eskiliğine” değil, içerdiği hakikate ve delile bağlı olduğunu gösterir.) Bu söz, gelenek ile yenilik arasında akılcı, seçici ve eleştirel bir köprü kurmayı ifade eder. Temel Anlamı:
- “Eski, eski olduğu için atılmaz, fena olursa atılır”: Geçmişten gelen değerlerin, sırf zamanı geçtiği veya eski olduğu için reddedilmemesi gerektiğini vurgular. Bir şeyin terk edilmesi için ancak işlevini yitirmesi, bozulması veya zararlı hale gelmesi (fena olması) gerekir.
- “Yeni, yeni olduğu için alınmaz, iyi olursa alınır”: Yeniliğin körü körüne benimsenmemesi gerektiğini belirtir. Bir fikrin, eşyanın veya sistemin sırf modern veya farklı olduğu için kabul edilmemesi; ancak gerçekten faydalı, doğru ve kaliteli (iyi) olması durumunda hayata geçirilmesi gerektiği anlatılır.
Neden Önemlidir? Bu söz, değişime ve yeniliğe tamamen kapalı kalmayı (yobazlığı) reddederken, aynı zamanda kendi köklerini ve değerlerini şuursuzca yok etmeyi de (taklitçiliği) eleştirir. Bilimden, sanata ve toplumsal yaşama kadar her alanda faydayı ve kaliteyi merkeze alan bir gelişim felsefesidir.
Şemsettin ÖZKAN
08.09.2026 KONYA
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı