(Toplumsal İlişkiler 3103)
اَفَلَمْ يَسٖيرُوا فِي الْاَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَٓا اَوْ اٰذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَاۚ فَاِنَّهَا لَا تَعْمَى الْاَبْصَارُ وَلٰكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتٖي فِي الصُّدُورِ
“(Seni yalanlayanlar) hiç yeryüzünde dolaşmadılar mı? Zira dolaşsalardı elbette düşünecek kalpleri ve işitecek kulakları olurdu. Ama gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüsler içindeki kalpler kör olur.” (Hac/46)
Tom Robbins; “akıllı ve zeki olmaya çalışırken, kalpsiz ve duygusuz kalmak, işte bütün hikayemiz bu…” sözüyle akıl ve duygunun birlikteliğinin ne denli önemli olduğunu anlatmaya çalışır bir bakıma. Zira ikisini birlikte götürenlerin sayısı maalesef parmakla gösterilecek kadar azdır.
Somut anlamda gözler görecek görmesine de asıl görmesi gereken kalp gözünün açık olmasıdır. Kalp gözünün kapalı olması halinde diğer gözlerimizin görmesi turistik geziden öteye gitmeyen bir bakış açısı sunar bize. Bakar kördürler onlar. Gözleri vardır görmezler, kulakları vardır işitmezler. Çünkü duyguların merkezi kalp gözü kapalı.
Akıl niçin tek başına problem oluyor? Hz. Mevlana’nın tabiriyle akıl tek başına çamura saplanmış merkep gibidir. Akıl ve kalp birlikte olmalıdırlar. Akıl tek başına insanı kurnazlığa götürebilir. Hakkaniyetten uzaklaştırabilir. Akıl akıllarla münazara yaparak, akıl mantık yürütürken yoldan da çıkabilir.
Buradan aklı terk edelim diye bir mana da asla çıkarmamalı.
Tam tersine akıl, bize bir süzgeç gibi doğruyu eğriyi süzmelidir. Akılsız olmamalıyız, lakin fikirsiz de olmamalıyız.
Kur'an-ı Kerim'de duygu (kalp, gönül, sevgi, korku) ve akıl (düşünme, anlama, idrak) birlikteliğini, yani insanı hem duygusal hem de zihinsel olarak doğruya yönlendiren ayetler mevcuttur. İslam inancında akıl, hakikati bulmak için kullanılırken; duygu, bu hakikate sevgi ve teslimiyetle bağlanmayı (takva) ifade eder.
İşte bu akıl gözü ve kalp gözü birlikteliği anlatan bazı ayetler:
- Hac Suresi, 46. Ayet (Duygu ve Aklın Merkezi: Kalp):
- "Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri, işitecek kulakları olsun? Çünkü gerçekte gözler değil, göğüslerdeki kalpler (akıl ve duygu merkezi) kör olur. "Bu ayet, aklın işlevini yerine getirmesi için kalbin (duyguların)sağlıklı olması gerektiğini vurgular.
- Bakara Suresi, 197. Ayet (Takva: Duygu ve Aklın Zirvesi):
- "…Azık edinin, şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey temiz akıl sahipleri, Benden korkup-sakının."
- Takva, Allah korkusu ve sevgisi (duygu) ile akılcı bir koruma (sakınma) halidir.
- Âl-i İmrân Suresi, 190-191. Ayetler (Tefekkür ve Hayranlık):
- "Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde akıl sahipleri için ibretler vardır. Onlar, ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar (duygu/zikir). Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler (akıl/tefekkür)…"
- Kainatı gözlemleyip akıl yürütenlerin, aynı zamanda hayranlık ve zikirle (duygu) Allah'a yönelmelerini anlatır.
- Bakara Suresi, 269. Ayet (Hikmet ve Öğüt):
- "Allah, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çokça hayır verilmiş demektir. Bunu ancak akıl sahipleri anlar (düşünür ve öğüt alır)."
- Hikmet, aklın doğru duygularla birleştiği en yüksek mertebedir.
- Nahl Suresi, 12-13. Ayetler (Düşünme ve İbret Alma):
- "…Bunda aklını kullanan bir topluluk için önemli ibretler vardır. …bunda da düşünüp taşınan bir topluluk için büyük ibret vardır."
- Aklın, evrendeki nizamı anlayıp duygu dünyasında bir "ibret" (ders/etkilenme) oluşturması gerektiğini vurgular.
- En'âm Suresi, 151. Ayet (Akıl ve Duygusal Sorumluluk):
- "…İşte bunlar, akıl erdirmeniz için Allah'ın size emrettiği hususlardır."
- Emirlerin (hukuki/akli) uygulanmasının ardında yatan sevgi, korku ve sorumluluk duygusunu işaret eder.
Özetle; Kur'an, aklın kuru bir mantık değil, duygu ve kalple bütünleşmiş, yaratılışın gayesini idrak eden (fıkıh/akıl) bir mekanizma olmasını arzular.
Şemsettin ÖZKAN
07.07.2026 KONYA
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al bakışı