(Toplumsal ilişkiler 3123)
قَالَ يَا قَوْمِ اَرَاَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّٖي وَرَزَقَنٖي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَمَٓا اُرٖيدُ اَنْ اُخَالِفَكُمْ اِلٰى مَٓا اَنْهٰيكُمْ عَنْهُ اِنْ اُرٖيدُ اِلَّا الْاِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفٖيقٖٓي اِلَّا بِاللّٰهِؕ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَاِلَيْهِ اُنٖيبُ
“Şuayb:“Ey kavmim, hiç düşündünüz mü, eğer ben Rabbimden gelen apaçık hak bir delile, kitap ve şeriata dayanarak görevimi yapıyorsam, O bana, helâl ticaret-kazanç yolu göstererek tarafından güzel bir rızık vermişse, bunu haram ile şüpheli hale getirmek bana yakışır mı? Ben, ilahi ilmin-hikmetin gereği sizi men ettiğim şeylerin aksini yapan kimse durumuna düşmek istemem. Ben sadece gücümün yettiği sürece sizi ıslah etmeye çalışacağım. Ancak Allah’ın yardımı ile başaracağım. O’na dayanıp güvendim, işlerimi O’na havale ettim. Sadece O’na sığınır, O’na boyun eğerim.” dedi.” (Hud/88)
Atalarımız; “ele verir talkını kendi yutar salkımı” diye, ne güzel söylemişler. Kendi nefs-i emmaresinin telkinlerinden kurtulamayanlar, başkalarının günahlarını görmede pek mahirdir. Yargılamada insanlar on numara. Gelin görün ki, aynı konuda kendilerini eleştirmeye gelince,dut yemiş bülbüle dönerler adeta.
“Hepimiz seçici günahkarlarız. Rahat ettiğimiz günahı seçeriz ve rahatsız olduğumuz günahları işleyenleri yargılarız.”
Şems-i Tebrizi’ye atfedilen bu söz, insanın kendi hatalarını görmezden gelip başkalarının yanlışlarını acımasızca eleştirmesini (kibir ve çifte standart) ifade eder. Kur’an-ı Kerim’de insanın bu kusurlu psikolojisine dikkat çeken ve bu tutumu uyaran pek çok ayet bulunur.
1. Kendi Kusurlarını Unutup Başkalarını Eleştirmek
*Bakara Suresi, 44. Ayet: “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Oysa Kitap’ı (Tevrat’ı) okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”
*Saff Suresi, 2-3. Ayetler: “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri neden söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazaba sebep olur.”
2. İnsanları Yargılamaktan ve Kınamaktan Sakınmak
*Hucurat Suresi, 11. Ayet: “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki de onlar kendilerinden daha iyidirler…” 3. Kınanan Fiili İşleme Tehlikesi
*Hud Suresi, 88. Ayet: “Şuayb dedi ki: ‘… Size yasak ettiğim şeylerin aksini yaparak size muhalefet etmek istemiyorum. Ben sadece gücümün yettiği ölçüde ıslah etmek istiyorum…'”
Bu ayetler, kişinin kendi nefsine karşı adil olması, başkalarının günahlarına odaklanmak yerine önce kendi eksiklerini düzeltmesi gerektiğini vurgular. Bu söz, insanların kendi hatalarını ve eksiklerini görmezden gelirken (veya normalleştirirken), başkalarının yaptığı farklı hatalara karşı acımasız ve yargılayıcı olma eğilimini ifade eder. Bu ifade temel olarak şu üç durumu vurgular:
* Kişisel İkiyüzlülük: İnsanın kendi ahlaki sınırlarını gevşeterek yaptığı hataları meşrulaştırması (kendine uygun günahları seçmesi), başkalarının zaaflarını ise ahlaksızlık olarak görmesi.
*Çifte Standart: Yargılamanın objektif bir doğrudan ziyade, kendi hoşgörü alanımıza göre şekillenmesi.
*Kendi Kusurlarıyla Yüzleşememe: Başkalarını eleştirerek aslında kendi içimizdeki kusurları veya suçluluk duygusunu örtbas etme, kendi gölgemizden kaçma çabası.
Kısacası bu söz, yargı dağıtmadan önce insanın kendi zaaflarıyla dürüstçe yüzleşmesi gerektiğine dair derin bir insan psikolojisi ve ahlak eleştirisidir.
Şemsettin ÖZKAN
27.07.2026 KONYA
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al bakışı