(Toplumsal ilişkiler 3181)
يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْاَذٰى كَالَّذٖى يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَٓاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِۜ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَاَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًاۜ لَا يَقْدِرُونَ عَلٰى شَىْءٍ مِمَّا كَسَبُواۜ وَاللّٰهُ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكَافِرٖينَ
“Ey iman edenler! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı hâlde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan ve maruz kaldığı şiddetli yağmurun kendisini çıplak bıraktığı bir kayanın durumu gibidir. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (Bakara/264)
Ünlü psikolog Alfred Adler’in”Gösteriş merakı, patolojik düzeydeki aşağılık kompleksinin en tipik belirtisidir” tespiti, insanın içsel eksikliklerini veya özgüven eksikliğini dışarıdan onaylanma, övünme ve şatafat ile kapatma çabası olarak tanımlanır. Kuran-ı Kerim’de insanın kendini üstün gösterme çabası ve gösteriş (riya) gibi durumlar üzerinde durulur.
Aşağılık (yetersizlik) kompleksini telafi etme dürtüsü olan gösteriş ve kibir ile ilgili öne çıkan ayetler şunlardır:
- Gösteriş ve Yapmacık İyilik (Riya): İnsanın kendi değerini kanıtlamak için yaptığı gösterişin manevi değerini yok ettiği şöyle vurgulanır:
- “Ey iman edenler! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı halde sırf insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, başa kakmak ve incitmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın…” (Bakara suresi, 264.ayet) Bu durum, niyetin Allah rızası değil, insanlara “ben de varım” mesajı verme çabası (aşağılık kompleksi) olduğunun en net ifadelerindendir.
- Böbürlenme ve Kendini Beğenme: Kibir ve gösterişli yürüyüşün, insanın içindeki zayıflığı örtme çabası olduğu ve Allah tarafından sevilmediği belirtilir:
- “Yeryüzünde kibir ve azametle yürüme! Çünkü sen ne yeri delebilir ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.” (İsra suresi, 37. ayet)”İnsanları küçümseyip yüz çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah, kendini beğenip övünen hiçbir kimseyi sevmez.” (Lokman suresi, 18.ayet)
- İzzeti (Değeri) Başka Yerde Aramak: Aşağılık kompleksinin temel özelliklerinden biri olan “başkalarına yaranma ve onların gözünde değerli olma” hastalığına karşı bir uyarı vardır:
- “(O münafıklar) müminleri bırakıp kâfirleri dost edinirler. Onların yanında bir izzet ve şeref mi arıyorlar? Bilsinler ki, bütün izzet ve şeref yalnızca Allah’a aittir.” (Nisa suresi, 139. ayet)
- Mal ve Evlatla Övünme: Kişinin kendi eksikliklerini mala, mülke ve gösterişe sığınarak örtmeye çalışması şiddetle eleştirilir:
- “Mal ve çokluk kuruntusu sizi oyaladı, ta ki kabirleri ziyaret edene (ölene) kadar.” (Tekasür Suresi, 1-2. Ayetler)
Bu söz, bireyin sürekli sahip olduklarını, başarılarını veya gücünü dış dünyaya sergileme ihtiyacının, aslında içindeki derin yetersizlik ve değersizlik duygularını (aşağılık kompleksini) gizleme çabası olduğunu ifade eder. İnsan, ruhunda neyin eksikliğini hissediyorsa, dışarıda onu çok fazlaymış gibi göstermeye çalışır.
Bu durumun temel psikolojik dinamikleri şöyledir:
- Aşırı Telafi (Overcompensation): Kişi kendini yetersiz hissettiğinde bu durumla yüzleşmek yerine, dikkat çekerek ve abartılı bir üstünlük taslayarak bu açığı kapatmaya çalışır.
- Onaylanma İhtiyacı: Gösteriş, özgüvenin değil, derin bir güvensizliğin ve “başkaları tarafından değerli bulunma” saplantısının dışa vurumudur.
- Kanıtlama Zorunluluğu: Gerçek anlamda tatmin olmuş ve kendine güvenen insanlar değerlerini sürekli olarak başkalarına ispatlama ihtiyacı duymazlar.
Şemsettin ÖZKAN
23.09.2026 GÜZELYALI
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı