(Toplumsal İlişkiler 3151)
وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثٖيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَاؗ وَلَهُمْ اَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ اٰذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا اُو۬لٰٓئِكَ كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ
“And olsun biz, özgürce seçme hakkına sahip cin ve insan neslinin hak dine itibar etmeyen çoğunu, sonuçta cehennemi boylayacaklarını bile bile yaratıp çoğalttık. Onların akılları ve kalpleri var. Onları, hakkı ve hayrı anlamakta kullanmıyorlar. Onların gözleri var. Onları, Allah’ın birliğinin, kudretinin, düzeninin delillerini görmekte kullanmıyorlar. Onların kulakları var. Onları Allah’ın kitabını, peygamberinin tebliğini, öğütlerini duymakta kullanmıyorlar İşte onlar duyu organlarında insanlara mahsus mânâ ve anlayış bulunmayan hayvanlar gibidir. Belki hayvanlardan daha başıboş, daha şaşkın, daha başıbozuk, daha çok helâke maruzdurlar. Onlar, işte onlar büsbütün gaflet içindedirler.” (Araf/179)
Almanya doğumlu Amerikalı ünlü psikanalist, sosyolog ve filozof Erich Fromm’un; (1900-1980) “geçmişin tehlikesi esir olmaktı, geleceğin ki ise robot olmaktır” sözü, insanın iradesini yitirmesini ve tekdüzeleşmesini eleştirir.
Kuran-ı Kerim, insanın düşünmeden biat etmesini veya sadece bir makine gibi yaşamasını reddeder; özgür iradeye, akla ve bilince vurgu yapar. Bu bağlamda öne çıkan temel konular ve ilgili ayetler şunlardır: 1. Sorgulamadan Taklit Etmenin (Robotlaşmanın) Eleştirisi
Kuran, ataların ya da toplumun alışkanlıklarını körü körüne ve düşünmeden tekrar eden insanları sık sık uyarır.
- Bakara Suresi, 170. Ayet: “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola (geleneğe) uyarız’ derler. Ya ataları bir şey anlamamış ve doğru yolu bulamamışlarsa?”
- A’raf Suresi, 179. Ayet: “Andolsun, biz cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yaratmışızdır. Onların kalpleri vardır ama onunla kavramazlar; gözleri vardır ama onunla görmezler; kulakları vardır ama onunla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidirler; hatta daha da şaşkındırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.” 2. Akletmenin ve Özgür İradenin Önemi
Ayetler; insanın makine veya programlanmış bir varlık olmadığını, akıl yürüterek kendi seçimlerini yapabilen bir irade olduğunu vurgular.
- Mülk Suresi, 10. Ayet: “Ve derler ki: ‘Şayet kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin halkı arasında olmazdık!'”
- İbrahim Suresi, 22. Ayet: “İş bitirilince şeytan şöyle diyecektir: ‘…Zaten benim sizin üzerinizde bir gücüm yoktu. Ancak ben sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın!'” 3. Geçmişin Zincirlerinden Kurtulmak
Geçmişin esaretinden kurtulmak, sürekli eskiyi tekrar etmek yerine ileriye (geleceğe) odaklanmak ve kişinin kendi ruhunu inşa etmesi teşvik edilir.
- Haşr Suresi, 18. Ayet: “Ey iman edenler! Allah’tan korkun. Herkes yarına (geleceğine) ne hazırladığına baksın. Allah’tan korkun; çünkü Allah yaptıklarınızdan haberdardır.”
Erich Fromm’un “Sağlıklı Toplum” adlı eserinde geçen “geçmişin tehlikesi esir olmaktı, geleceğin tehlikesi ise robot olmak” sözü, insanın özgürlük mücadelesinin tarihsel evrimini ve modern çağın insan doğasına yönelik en büyük tehdidini özetler. Sözün derinlemesine açıklaması şu şekildedir:
1. Geçmişin Tehlikesi: Esir Olmak (Kölelik)
- Zorlama ve Baskı: Geçmiş yüzyıllarda insan özgürlüğünün önündeki en büyük engel; krallar, derebeyleri veya diktatörler gibi dış otoriteler ve fiziksel baskılardı.
- Hak İhlali: İnsanlar başka insanların veya sistemlerin malı (kölesi) olarak fiziksel ve hukuki esarete maruz kalıyorlardı.
- Mücadele: Bu dönemdeki tehlike ve adaletsizlik çok net görülebildiği için, insanlar özgürlükleri uğruna isyan edip dış baskılara karşı savaşabiliyorlardı.
2.Geleceğin Tehlikesi: Robot Olmak (Mekanikleşme)
- İçsel ve Görünmez Baskı: Fromm’un modern çağ (ve gelecek) için işaret ettiği tehlike çok daha sinsi ve derindir. Dışarıdan fiziksel bir kölelik olmamasına rağmen, insan kendi istekleriyle bir sistemin kölesi haline gelir.
- Bireyselliğin Kaybı: İnsanlar toplumun dayattığı tüketim kalıplarına, tek tip çalışma rutinlerine ve dijitalleşmeye sorgusuz sualsiz uyum sağlar. Tıpkı bir makine (robot) gibi sadece kendisine yüklenen görevleri yerine getirir; üretmek, sorgulamak ve hissetmek gibi insani özelliklerini kaybeder.
- Duygusuzluk ve Anlamsızlık: Fromm, robotlaşan insanların isyan etmeyeceğini ancak anlamsız bir yaşamın getirdiği içsel boşlukla eninde sonunda kendi dünyalarını ve kendilerini yok edeceklerini belirtir.
Özetle bu söz, insanı insan yapan değerlerin; yani özgür iradenin, yaratıcılığın ve eleştirel düşüncenin, modern dünyanın mekanik düzeninde yok olma tehlikesi taşıdığına dair güçlü bir uyarıdır.
Şemsettin ÖZKAN
24.08.2026 KONYA
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı