(Toplumsal İlişkiler 3240)

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ “
Arkadan çekiştirip duran (gıybet ve dedikodu yapan) ve kaş göz işaretiyle (insanlarla) alay edip (aşağılayan) her (hain) kişinin vay haline. (Ki bu açık bir gururlanma, aldanış ve fesatlıktır.)” (Hümeze/1)
En çok “Sefiller ve Notre Dame’ın Kamburu” romanlarıyla tanınan, Fransız romantizm akımı şair, roman ve oyun yazarı Victor Hugo’nun; (1802-1885) “bana onların arkamdan ne dediklerini anlatma. Bana neden bunları sana, bu kadar rahatça söyleyebildiklerini, anlat” sözüne nereden bakmalı?
Her şeyden önce, insanların bir başkasının arkasından konuşma cesaretini veya cüretini kendilerinde nasıl buldukları, psikolojik ve ahlaki bir meseledir. Kur’an-ı Kerim, dedikoduyu ve arkadan konuşmayı (gıybet) kesin bir dille yasaklar. İnsanların bu hatayı yaparken kendilerini rahat hissetmelerinin ve cüretkâr davranmalarının temel sebeplerine ve arkasından konuşma ahlaksızlığına dikkat çeken ayetler şunlardır: 1. Kibir, Kendini Beğenme ve Kusurları Görememe (Kınama Psikolojisi)
İnsanların başkalarını rahatça çekiştirmelerinin temelinde genellikle kendi hatalarını görememeleri veya başkalarını kendilerinden “aşağı” görme kibri yatar. Kur’an, başkalarını kınayanların kendi eksikliklerine odaklanmaları gerektiğini hatırlatır:
- Hucurât Suresi 11. Ayet: “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin. Belki de onlar (alay edilenler) kendilerinden daha iyidirler. Kadınlar da kadınları alay etmesinler. Belki onlar kendilerinden daha iyidirler. Kendi kendinizi ayıplamayın, birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın…” 2. Kötü Zan ve Algı Yanılgısı
- Dedikoduyu başlatanlar, genellikle kafalarında kurdukları senaryoların gerçek olduğuna inanarak konuşma cesareti bulurlar. Kur’an, bu temelsiz varsayımların günah olduğunu vurgular:
- Hucurât Suresi 12. Ayet: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan kaçının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz diğerini arkasından çekiştirmesin…” 3. Zayıf Karakter, İkiyüzlülük ve Yüzlerine Gülme Cüreti
- Bir insanın yüzüne karşı söyleyemeyeceği şeyleri arkasından rahatça konuşabilmesi, o kişinin ikiyüzlü (münafık) karakterine ve sorumluluktan kaçmasına işaret eder:
- Nisâ Suresi 142. Ayet: “Münafıklar, Allah’ı aldatmaya çalışırlar. Hâlbuki Allah, onların kendi kendilerini aldattıklarını (tuzaklarını başlarına) çalmaktadır. Onlar, namaza kalktıklarında tembel tembel kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah’ı pek az anarlar.” 4. Şeytanın Kötülüğü Süslü Göstermesi ve Fitne Eğilimi
- İnsanların başkalarının huzurunu bozmaktan ve arkadan konuşmaktan psikolojik bir rahatsızlık duymaması, Kur’an’da şeytanın vesvesesi ve kötülüğü güzel göstermesi (tezyin) ile açıklanır:
- Mücadele Suresi 10. Ayet: “Gizli konuşmalar (fısıldaşmalar) ancak inananları üzmek için şeytanın işidir. Oysa Allah’ın izni olmadıkça bu onlara hiçbir zarar veremez. Müminler ancak Allah’a tevekkül etsinler.” 5. Yaptıklarının Yanlarına Kalacağını Sanma (Ahiret Unutkanlığı)
- İnsanlar, başkalarının arkasından konuşurken o an kendilerine hesap soracak bir otorite göremedikleri için rahat davranırlar. Ancak Kur’an, yapılan her şeyin kaydedildiğini bildirir:
- Kâf Suresi 18. Ayet: “İnsan hiçbir söz söylemez ki, yanında (onu gözetleyen ve kaydeden) hazır bir melek bulunmasın.”
Arkanızdan konuşanların size bu kadar rahatça cüret edebilmesi; muhataplarının tavırları, kendi ahlaki zaafları ve manevi sınırları aşmalarıyla ilgilidir. Kur’an-ı Kerim’de bu tür davranışların sebepleri (korkusuzluk, sınır tanımazlık ve manevi boşluk) münafıklar ve gıybet edenler üzerinden şu ayetlerle açıklanmaktadır:
- Sınırları Aştıkları İçin (Allah Korkusunun Eksikliği): İnsanların arkasından rahatça konuşabilmenin en büyük sebebi, kişinin kalbindeki manevi otokontrolün zayıflamasıdır:
- “Sonra onların izinden peygamberlerimizi gönderdik. Meryem oğlu İsa’yı da arkalarından gönderdik ve ona İncil’i verdik; ona uyanların kalplerine bir şefkat ve merhamet koyduk. (Kendilerinin uydurdukları) ruhbanlığa gelince, onu biz farz kılmadık. Fakat sırf Allah’ın rızasını kazanmak için onu icat ettiler. Ama ona da gereği gibi uymadılar. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik. Fakat onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.” (Hadîd Suresi, 27. Ayet)
- Münafıkların İkiyüzlülüğü ve Cüretkârlığı: Arkadan konuşanların bu rahatlığının arkasında, size yüzünüze farklı, arkanızdan farklı konuşma karakteri (münafıklık alameti) yatar. Yüzünüze gülerken çekinmemelerinin sebebi bu samimiyetsizlikleridir:
- “Sizinle karşılaştıkları zaman ‘İnandık’ derler, kendi başlarına kaldıklarında ise, size olan kinlerinden dolayı parmaklarını ısırırlar…” (Âl-i İmrân Suresi, 119. Ayet)
- Kötülüğü Alenen Yapma Cüretleri: İftira ve dedikodu yapmayı huy edinenlerin bu derece rahat davranabilmesi, manevi değerleri önemsememelerinden kaynaklanır:
- “Arkadan çekiştirip duran, kaş göz işaretiyle insanlarla alay edip aşağılayan her kişinin vay haline!” (Hümeze Suresi, 1. Ayet)
- Bu ayetler, arkanızdan konuşanların cesaretinin kaynağını değil, bilakis bu ahlaki düşüşün manevi karşılığını vurgulamaktadır.
Bu etkileyici Victor Hugo sözü, dedikodunun içeriğine değil, iletişimin dinamiğine ve sizin sınırlarınıza odaklanır. Size arkanızdan konuşulanları aktarmak, sadece şeri çoğaltır. Asıl cevaplanması gereken soru, o insanların bu cüreti ve rahatlığı nereden bulduğudur.
Bu rahatlığın arkasında yatan temel psikolojik ve sosyal dinamikler şunlardır:
- Sınırların İhlali: Çevrenizdeki kişilerin, sizin karşınızda bir başkasını eleştirme cesareti bulması, onlara bu sınırı sizin çizmiş olduğunuzu gösterir. İnsanlar, müsamaha gösterdiklerini veya tepkisiz kalacaklarını düşündükleri kişilerin yanında konuşmaktan çekinmezler.
- Değer ve Saygı Algısı: İnsanlar, başkalarına sizin değerinizi düşürecek şekilde davranma cesaretini, sizin onlara verdiğiniz değere bakarak ölçerler. O kişilerin gözünde sizin duruşunuz, onlara bu cüreti verir.
- Otorite ve Tepkisizlik: Birisi sizin hakkınızda rahatça konuşabiliyorsa, muhtemelen vereceğiniz bir tepkiden çekinmiyordur. Tepkisizliğiniz veya onaylar nitelikteki sessizliğiniz, onların bu alanı kullanmasına izin verir.
Şemsettin ÖZKAN
21.11.2026 KONYA
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-pixabay.com
4-Al Bakışı