(Toplumsal İlişkiler 3179)
لَيْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَالْمَلٰٓئِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيّٖنَ وَاٰتَى الْمَالَ عَلٰى حُبِّهٖ ذَوِى الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاكٖينَ وَابْنَ السَّبٖيلِ وَالسَّٓائِلٖينَ وَفِى الرِّقَابِ وَاَقَامَ الصَّلٰوةَ وَاٰتَى الزَّكٰوةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرٖينَ فِى الْبَاْسَٓاءِ وَالضَّرَّٓاءِ وَحٖينَ الْبَاْسِۜ اُو۬لٰٓئِكَ الَّذٖينَ صَدَقُواۜ وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ
“İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı taraflarına çevirmeniz(den ibaret) değildir. Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitap ve peygamberlere iman edenlerin; mala olan sevgilerine rağmen, onu yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, (ihtiyacından dolayı) isteyene ve (özgürlükleri için) kölelere verenlerin; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenlerin ve zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda (direnip) sabredenlerin tutum ve davranışlarıdır. İşte bunlar, doğru olanlardır. İşte bunlar, Allah’a karşı gelmekten sakınanların ta kendileridir.” (Bakara/177)
Yalnızca Rus edebiyatının değil dünya edebiyatının en etkili romancılarından olan Fyodor Dostoyevski’nin; (1821-1881) “insanlar senin hakkında güzel şeyler söyleyecekler, ama önce ölmüş olman gerekiyor” sözüne nereden bakmalı?
“İnsanlar senin hakkında güzel şeyler söyleyecekler, ama önce ölmüş olman gerekiyor.” şeklindeki bu söz, yaygın olarak ünlü yazar Fyodor Dostoyevski alıntıları arasında geçen hicivli bir ifadedir. Doğrudan bu cümleyi içeren bir Kur’an ayeti bulunmasa da, İslam inancında insanın yaşarken değer görmesi, insanların şahitliği ve hayatın anlamı üzerine önemli kavramlar ve ayetler mevcuttur.
Bu konuyla bağlantılı başlıca ayetler ve İslami bakış açıları şunlardır:
- İyiliğin ve Değerin Ölçüsü: İnsanlar hakkında söylenecek güzel sözlerin (hüsn-ü şehadet) temel ölçüsü Kur’an’da net olarak belirtilmiştir. Bakara Suresi 177. Ayet, iyiliğin ve hayırlı anılmanın göstergesini malını paylaşmak, namaz kılmak ve ahirete inanmak gibi somut amellere bağlar.
- Amellerin Karşılığı: İnsanların arkamızdan “iyi bilirdik” demesinden öte, asıl önemli olanın Allah katındaki durumumuz olduğu Mülk suresi 2. ayette vurgulanır. Bu ayet, insanların hangisinin daha güzel amel işleyeceğini denemek için ölüm ve hayatın yaratıldığını ifade eder.
- Herkesin Ölümü Tadacağı: Hayatın geçiciliği ve insanın dünyadaki ömrünün sonlu olduğu Âl-i İmrân Suresi 185. Ayet ve Enbiya 35. ayette yer alır. Ölüm gerçeği, insanların iyi veya kötü yargılarının dünyevi bir son bulacağını hatırlatır.
- İslam’da İyilikle Anılma Geleneği: Ayetlerin ruhuna uygun olarak Peygamber Efendimiz (s.a.v) efendimizin hadisleri, ölen kişilerin iyilikleriyle anılmasını ve kusurlarının örtülmesini tavsiye eder.
Dostoyevski’nin “İnsanlar senin hakkında güzel şeyler söyleyecekler, ama önce ölmüş olman gerekiyor” sözü, insanların yaşarken değer verme, takdir etme ve sevgi gösterme konusundaki eksikliklerini eleştiren çarpıcı bir gerçeği ifade eder. Bu sözün temel açıklamaları şu şekildedir:
- Yaşarken Kıymetsizlik: İnsanlar çevrelerindeki kişilerin değerini genellikle onlar hayatlarını kaybettikten sonra anlarlar. Kişi yaşarken yapılan eleştiriler, sergilenen kıskançlıklar veya gösterilen ilgisizlik, ancak ölümle birlikte yerini özleme ve saygıya bırakır.
- Tehdit Unsuru Görmemek: Bir insan hayattayken ürettiği fikirlerle, başarılarıyla veya farklı duruşuyla başkalarının egosu veya statüsü için bir “tehdit” ya da rekabet unsuru olarak algılanabilir. Ancak kişi öldüğünde artık bir rakip veya engel olmaktan çıkar; bu nedenle fikirleri ve kişiliği daha rahat kabullenilir.
- İkiyüzlülük ve Vicdan: Söz, toplumun yaşarken göstermediği sevgi ve ilgiyi bir vicdan rahatlatma aracı olarak ölüm sonrasında abartılı övgülerle göstermesindeki ironiyi vurgular.
Hayattayken eleştirilen veya yok sayılan birçok yazar, sanatçı ve düşünürün eserlerinin ancak ölümlerinden sonra değer kazanması da bu duruma en büyük tarihi örnekleri oluşturur.
Şemsettin ÖZKAN
21.09.2026 GÜZELYALI
KAYNAKLAR
1-kuran.diyanet.gov.tr
2-kuranmeali.com
3-Al Bakışı